Tkanie świata i kreowanie Losu w „Kasandrze” Łesi Ukrainki
Sofia Varetska
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukrainahttps://orcid.org/0000-0003-1304-323X
Svitlana Macenka
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukrainahttps://orcid.org/0000-0003-1373-2887
Yaryna Tarasyuk
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukrainahttps://orcid.org/0000-0002-0630-3710
Abstrakt
W artykule przedstawiono nowe spojrzenie na klasyczny tekst dramatyczny literatury ukraińskiej początku XX wieku – poemat dramatyczny Kasandra (1907) wybitnej poetki ukraińskiej Łesi Ukrainki. Odwołując się do antropologii filozoficznej Mircei Eliadego, a także idei etnologii ukraińskiej, autorki proponują odczytanie dramatu Kasandra Łesi Ukrainki jako tekstowej inscenizacji tkania losu / „tworzenia rodu”. Podstawę takiej interpretacji stanowią rzemieślnicze procesy obróbki wełny, przędzenia, tkania, dekoracji i związane z tym rytuały szeroko przedstawione w utworze jako swego rodzaju tło. Istotnymi strukturami mitologicznymi i folklorystycznymi są „wirujący księżyc”, „wielkie wesele” i obrzędy pogrzebowe jako rytuały przejścia, a także „szycie” / inskrypcja Przeznaczenia. W interpretacji autorek Kasandra jawi się nie tylko jako utwór dramatyczny o fatalizmie historii, ale także jako głęboka metatekstowa refleksja samej Łesi Ukrainki nad rolą artysty-proroka, którego głos, podobnie jak głos kapłanki, przekracza granice czasu i kultury, zakorzeniając się w zbiorowym doświadczeniu i zwracając się do wewnętrznej przemiany czytelnika. W ten sposób uzasadniona zostaje idea powrotu do postrzegania „wiedzy mitologicznej” jako organicznego składnika działalności twórczej, która ma wartość użytkową.
Słowa kluczowe:
performatywność, mit, tkanie tekstu, tekst-rytuał, Kasandra, Łesia UkrainkaBibliografia
Bosyy Oleksandr (2004), Svyashchenne remeslo Mokoshi. Tradytsiyni symvoly i mahichni rytualy ukrayintsiv (Typolohiya. Semantyka. Mifostruktury), Kyiv: Instytut etnolohiyi, fol’kloru ta mystetstva im. M.T. Ryl’s’koho.
Barthes Roland (1997), Przyjemność tekstu, przeł. A. Lewańska, Warszawa: KR.
Benjamin Walter (1977), Metaphysisch-geschichtsphilosophische Studien, w: W. Benjamin, Gesammelte Schriften. Bd. II.1, hrsg. R. Tiedemann, H. Schweppenhäuser, Frankfurt am Main: Surkamp, s. 89–234.
Drai-Khmara Mykhailo (1979), Z literaturno-naukovoi spadshchyny, New York: Shevchenko Scientific Society.
Campbell Joseph (1968), The Masks of God, vol. 4: Creative Mythology, Harmondsworth: Penguin Books.
Campbell Joseph (1949), The Hero with a Thousand Faces, New York: Pantheon Books.
Cicero Marcus Tullius (1991), Über die Wahrsagung: De Divinatione, hrsg., übersetzt und erläutert C. Schäublin, München–Zürich: Artemis & Winkler.
Eliade Mircea (1993), Traktat o historii religii, przeł. J. Wierusz-Kowalski, Łodź: Opus.
Eliade Mircea (1998), Aspekty mitu, przeł. P. Mrówczyński, Warszawa: KR.
Eliade Mircea (1999), Mity, sny i misteria, Warszawa: KR.
Eliade Mircea (2008), Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, przeł. B. Baran, Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Eliade Mircea (2017), Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa: PWN.
Fischer-Lichte Erika (2012), Performativität. Eine Einführung, Bielefeld: transcript Verlag.
Harth Dietrich (2005), Rituale, Texte, Diskurse. Eine formtheoretische Betrachtung, w: Text und Ritual: kulturwissenschaftliche Essays und Analysen von Sesostris bis Dada, hrsg. von B. Dücker, H. Roeder, Heidelberg: Synchron, Wiss.-Verlag der Autoren, s. 19–48.
Homer (1957), Odyseja, przeł. J. Wittlin, Londyn: Veritas.
Homer (1999), Iliada, przeł. K. Jeżewska, Warszawa: Prószyński i S-ka, 1999.
Hundorova Tamara (2011), „Oderzhyma” Lesi Ukrayinki: Liubov do smerti (Liebestod), w: Lesya Ukrayinka. Dramy ta interpretatsiyi, Kyiv: Knyha, s. 12–44.
Hundorova Tamara (2023), Lesya Ukrayinka. Knyhy Syvilly, Kharkiv: Vivat.
Kocherga Svitlana (2010), Kul’turosofiya Lesi Ukrayinky: Semiotychnyy analiz tekstiv, Lutsk: Tverdynia.
Lewycka Oksana (2024), Scenichni metamorfozy Kassandry: drama Lesi Ukrayinky v teatralniy interpretatsii, w: Intermedium Kassandra: Intermedial’ni studiyi, red. S. Macenka, Lviv: Vydavnytstvo Apriori, s. 259–299.
Macenka Svitlana [red.] (2024), Intermedium Kassandra: Intermedial’ni studiyi, Lviv: Vydavnytstvo Apriori.
Mayerchyk Mariya (2011), Rytual i tilo. Strukturno-semantychnyy analiz ukrajins’kykh obryadiv rodynnoho tsyklu, Kyiv: Chasopys „Krytyka”.
Owidiusz (2002), Przemiany (Metamorfozy), przeł. B. Kiciński, Kraków: Zielona Sowa.
Scheidegger Lämmle Cédric (2016), Einige Pendenzen. Weben und Text in der antiken Literatur, w: Weben und Gewebe in der Antike. Materialität – Episteme – Metapoetik, hrsg. von H. Harich-Schwarzbauer, Oxford: Oxbow Books, s. 167–208.
Ukrainka Łesia (1982), Kasandra i inne dramaty, przeł. S.E. Bury, wstęp W. Kubacki, wyb. i nota S. Kozak, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Vyshyns’kyy Svyatoslav (2013), Mircha Eliade yak reformator tradytsionalists’koho dyskursu, „Mul’tyversum. Filosofs’kyy al’manakh”, 3(121), s. 109–119.
Wolf Christa (2003), Ein Tag im Jahr. 1960–2000, München: Luchterhand.
Yarmolenko Nataliya (2016), Nytka zhyttya, rodu, narodu, „Narodoznavchi Zoshyty”, nr 3, s. 631–635.
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukraina https://orcid.org/0000-0003-1304-323X
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukraina https://orcid.org/0000-0003-1373-2887
Lwowski Uniwersytet Narodowy im. Iwana Franki, Ukraina https://orcid.org/0000-0002-0630-3710
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Artykuły opublikowane w czasopiśmie "Białostockie Studia Literaturoznawcze" na platformie należącej do Uniwersytetu w Białymstoku są udostępniane na licencji CC-BY-SA 4.0 (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0)
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych pod następującymi warunkami:
1) uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji na tych samych warunkach, 2) wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.
Uniwersytet w Białymstoku zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi w Białymstoku na wykorzystanie dzieła.
