Przestrzenie grozy w zbiorach opowiadań „Teatro Grottesco” i „Pieśni umarłego marzyciela” Thomasa Ligottiego
Kajetan Poniatyszyn
Wydział Filologiczny. Uniwersytet Wrocławskihttps://orcid.org/0000-0002-4560-5615
Abstrakt
W artykule poddano analizie wybrane przestrzenie przedstawione w dwóch wydanych w Polsce zbiorach opowiadań Thomasa Ligottiego Teatro Grottesco oraz Pieśniach umarłego marzyciela. Koncentrując się na figurach niebezpiecznych domów, zrujnowanych dzielnic oraz miasta znajdującego się pod północną granicą, autor dowodzi, że w twórczości Ligottiego najistotniejszymi i wytwarzającymi najwięcej sensów elementami są właśnie przestrzenie oraz miejsca, w jakich rozgrywa się akcja. Jego zdaniem funkcji przestrzeni przedstawionej w opowiadaniach Ligottiego nie można sprowadzać wyłącznie do aspektu grozotwórczego. Istotne dla jej interpretacji okazują się takie kategorie, jak numinosum, „estetyka rozkładu” czy Ruinenlust, które pozwalają powiązać przestrzeń z przedstawioną z kondycją psychofizyczną bohaterów.
Słowa kluczowe:
przestrzeń przedstawiona, geopoetyka, weird fiction, ruiny, grozaBibliografia
Aguirre Manuel (1990), The Closed Space. Horror Literature and Western Symbolism, Manchester: Manchester University Press.
Aguirre Manuel (2002), Geometria strachu. Wykorzystanie przestrzeni w literaturze gotyckiej, przeł. A. Izdebska, w: Wokół gotycyzmów: wyobraźnia, groza, okrucieństwo, red. G. Gazda i in., Kraków: Universitas, s. 15–32.
Bal Mieke (2012), Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracji, przeł. zbiorowe pod red. E. Kraskowskiej i E. Rajewskiej, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Brawley Chris (2016), „The Icy Bleakness of Things”: The Aesthetics of Decay in Thomas Ligotti’s „The Bungalow House”, „Studies in the Fantastic”, nr 4, s. 82–100.
Carroll Noël (2004), Filozofia horroru albo paradoksy uczuć, przeł. M. Przylipiak, Gdańsk: słowo/obraz terytoria.
Cox Katherine (2018), Postmodern Literary Labyrinths: Spaces of Horror Reimagined, w: The Palgrave Handbook to Horror Literature, red. K. Corstorphine, L.R. Kremmel, Nowy Jork: Palgrave Macmillan, s. 339–352.
Dziemianowicz Stefan (2003), „Nothing is What It Seems to Be”: Thomas Ligotti’s Assault on Certainty, w: The Thomas Ligotti Reader: Essays and Explorations, red. D. Schweitzer, Holicong: Wildside Press, s. 38–53.
Edensor Tim (2005), Industrial Ruins. Spaces, Aesthetics and Materiality, Nowy Jork: Bloomsbury Publishing.
Eliade Mircea (1993), Sacrum, mit, historia, przeł. A. Tatarkiewicz, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Frydryczak Beata (2011), Historyczne formy waloryzacji ruin, „Studia Europaea Gnesnensia”, nr 3, s. 175–194.
Gąsiorowski Eugeniusz (1987), Ruina jako miejsce pamięci i pomnik, „Ochrona Zabytków”, nr 3, s. 163–175.
Gomel Elana (2018), Miasta kanibalistyczne. Poczwarne ciała miejskie we współczesnej fantasy, przeł. K. Olkusz, „Creatio Fantastica”, nr 1, s. 49–64.
Grunenberg Christoph (1997), Gothic: Transmutations of Horror in Late-Twentieth-Century Art, Boston: MIT Press.
Gunia Wojciech (2022), Pneumatyczne, „Nowa Fantastyka”, nr 10, s. 17–22.
Has-Tokarz Anita (2006), „Horror architektoniczny”: o fizycznym i semantycznym statusie przestrzeni w literaturze i filmie grozy, w: Literatura i wyobraźnia. Prace ofiarowane Profesorowi Tadeuszowi Żabskiemu w 70 rocznicę urodzin, red. J. Kolbuszewski, Wrocław: Agencja Wydawnicza a linea, s. 465–486.
Has-Tokarz Anita (2010), Horror w literaturze współczesnej i filmie, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
https://dflewisreviews.wordpress.com/2020/06/27/vistas-of-weird-fiction/ [dostęp 08.02.2024].
Izdebska Agnieszka (2002), Gotyckie labirynty, w: Wokół gotycyzmów. Wyobraźnia, groza, okrucieństwo, red. G. Gazda i in., Kraków: Universitas, s. 33–41.
Izdebska Agnieszka (2017), Gotycyzm/gotycyzmy – rekwizyty i metamorfozy, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka”, nr 30, s. 325–338.
Joshi Sunand Tryambak (2003), Thomas Ligotti: Escape from Life, w: The Thomas Ligotti Reader: Essays and Explorations, red. D. Schweitzer, Holicong: Wildside Press, s. 135–154.
Kain Dawid (2023), Niejasne spektakle, Kraków: Wydawnictwo IX.
King Stephen (2004), Lśnienie, przeł. Z. Zinserling,Warszawa:Wydawnictwo Albatros.
Kobelska Adela (2020), Świat umiejscowiony. Myślenie geograficzne w nowoczesnym literaturoznawstwie polskim, w: Wiek teorii. Sto lat nowoczesnego literaturoznawstwa polskiego, red. D. Ulicka, Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN, s. 425–485.
Kołyszko Mikołaj (2014), Groza jest święta. Mitologia literacka Howarda Phillipsa Lovecrafta i jej analiza dokonana antropologiczną metodą Claude’a Levi-Straussa, Chojnice: Wydawnictwo Wielokrotnego Wyboru.
Kristeva Julia (2007), Potęga obrzydzenia. Esej o wstręcie, przeł. M. Falski, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Kubicka Halina (2010), Tam, gdzie czai się zło. Przestrzeń w horrorze jako mechanizm budzenia strachu, „Literatura i Kultura Popularna”, t. 16, s. 71–89.
Kubicka Halina (2010), Terytoria strachu: przestrzenne mechanizmy budowania grozy w literaturze popularnej i we współczesnym filmie, w: Groza: społeczno-kulturowe mechanizmy kreowania emocji, red. B. Płonka-Syroka, M. Szymczak, Wrocław: Oficyna Wydawnicza Arboretum, s. 131–159.
Lewis Desmond Francis, Wielhorski Sławomir (2017), Cloistered by Ravelled Bones & Ruined Walls, Bukareszt: Mount Abraxas Press.
Ligotti Thomas (2014), Teatro Grottesco, il. R. Włodarski, przeł. W. Gunia i in., Warszawa: Wydawnictwo Okultura.
Ligotti Thomas (2015), Songs of a Dead Dreamer and Grimscribe, Nowy Jork: Penguin Random House.
Ligotti Thomas (2020), Sny umarłego marzyciela, il. S. Krykun, przeł. W. Gunia, M. Kopacz, Warszawa: Wydawnictwo Okultura.
Lovecraft Howard Philips (2008), Nadnaturalny horror w literaturze, przeł. A. Ledwożyw i in., Warszawa: Fantasmagoricon.
Niezgoda Tomasz (2016), Bycie-w-prawdzie jako bycie-wobec-nicości w prozie Howarda Phillipsa Lovecrafta i Thomasa Ligottiego, w: Światy grozy, red. K. Olkusz, Kraków: Ośrodek Badawczy Facta Ficta, s. 69–87.
Olkusz Ksenia (2010), Współczesność w zwierciadle horroru. O najnowszej polskiej fantastyce grozy, Racibórz: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej w Raciborzu.
Olkusz Ksenia (2016), Miasta Lovecraftiańskie, „Creatio Fantastica”, nr 3–4, s. 39–49.
Otto Rudolf (1999), Świętość: elementy irracjonalne w pojęciu bóstwa i ich stosunek do elementów racjonalnych, przeł. B. Kupis, Warszawa: Wydawnictwo „KR”.
Poniatyszyn Kajetan (2025), Weird fiction a horror. Uwagi terminologiczno-genologiczne, „Zagadnienia Rodzajów Literackich” , t. 68, z. 1, s. 43–61.
Rybicka Elżbieta (2014), Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków: Universitas.
Rybicka Elżbieta (2023), Do czego literaturze regionalnej potrzebne jest imaginarium grozy? O gotycyzowaniu Dolnego Śląska, „Wielogłos”, nr 1, s. 61–87.
Slany Katarzyna (2016), Groza w literaturze dziecięcej. Od Grimmów do Gaimana, Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Pedagogicznego.
Thomas Ligotti [hasło], w: Encyklopedia Fantastyki, http://encyklopediafantastyki.pl/index.php?title=Thomas Ligotti [dostęp: 8.02.2024].
Trzeciak Katarzyna (2012), (Nie)samowitość ciała w Cieniu i ciemności Thomasa Ligottiego, „Acta Humana”, nr 3, s. 63–72.
Vistas of Weird Fiction, w: The Des Lewis Gestalt Real-Time Reviews, https://dflewisreviews.wordpress.com/2020/06/27/vistas-of-weird-fiction/ [dostęp 08.02.2024].
Witosz Bożena (2018), Centrum – prowincja, peryferie, marginesy. Wędrówka pojęć w świecie dyskursów, znaczeń i aksjologii, w: Wędrówka, podróż, migracja w języku i kulturze, red. E. Biłas-Pleszak i in., Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 13–24.
Wróbel Łukasz (2021), Czy „spisek przeciwko ludzkiej rasie”? Filozofia człowieka w nowelistyce weird fiction Thomasa Ligottiego, „Annales Universitatis Mariae Curie--Skłodowska. Sectio FF”, nr 1, s. 240–249.
Wróbel Łukasz (2022), Człowiek – to brzmi... marnie. Pesymistyczna antropologia weird fiction, „Literatura i Kultura Popularna”, t. 28, s. 117–132.
yellowish haze, Ruinenlust w Weird Fiction, http://www.pessimus.pl/viewtopic.php?t=140 [dostęp 08.02.2024].
Zatora Anna (2015), Użycie konwencji. Instrumentarium grozy i jego misja w Ciemno, prawie noc Joanny Bator, „Acta Humana”, nr 1, s. 211–225.
Wydział Filologiczny. Uniwersytet Wrocławski https://orcid.org/0000-0002-4560-5615
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Artykuły opublikowane w czasopiśmie "Białostockie Studia Literaturoznawcze" na platformie należącej do Uniwersytetu w Białymstoku są udostępniane na licencji CC-BY-SA 4.0 (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0)
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych pod następującymi warunkami:
1) uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji na tych samych warunkach, 2) wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.
Uniwersytet w Białymstoku zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi w Białymstoku na wykorzystanie dzieła.
