W drodze do teatru.Krajobraz wokół miejsca teatralnego a doświadczenie spektaklu
Wiktor Uhlig
Międzydziedzinowa Szkoła Doktorska.Uniwersytet Warszawskihttps://orcid.org/0000-0003-4229-9509
Abstrakt
Przedmiotem artykułu jest doświadczenie poprzedzające udział w przedstawieniu odbywającym się w przestrzeni zamkniętej. Autor zastanawia się nad kwestią, czy droga do teatru stanowi część przedstawienia. Jak dowodzi, w niektórych przypadkach – kiedy teatr funkcjonuje w miejscu niekonwencjonalnym – już samo dotarcie do miejsca teatralnego stanowi specyficzne doświadczenie uczestnictwa w dziele teatralnym. Dzieje się tak np. w teatrach działających w krajobrazie wiejskim, jak Gardzienice i Węgajty. Doświadczeniem teatralnym wykraczającym poza sam spektakl może być też uczestnictwo w przedstawieniach na obszarach miejskich, np. w krajobrazie poprzemysłowym, gdzie pierwotnie swoje spektakle prezentował warszawski Nowy Teatr. Częścią organizacji widowiska teatralnego może być także zaplanowany transport widzów na miejsce przedstawienia, co praktykował TR Warszawa, grając w halach zdjęciowych na peryferiach miasta. W takich przypadkach krajobraz odgrywa istotną rolę zarówno w drodze, jak i w momencie dotarcia widza do miejsca teatralnego.
Słowa kluczowe:
krajobraz, miejsce teatralne, droga, Krzysztof Warlikowski, Gardzienice, WęgajtyBibliografia
Augé Marc (2011), Nie-miejsca. Wprowadzenie do antropologii hipernowoczesności, przeł. R. Chymkowski, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Biernat Justyna (2021), The Landscape of Węgajty Theatre, „Theatre Research International”, nr 3, s. 303–321, DOI: https://doi.org/10.1017/S0307883321000286 [dostęp 10.10.2024].
Biernat Justyna (2023), Krajobraz warmińskiej prowincji, w: Polifonia. Rzecz o pracy twórczej Teatru Węgajty, red. K. Kułakowska, Warszawa: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, s. 192–202, DOI: https://doi.org/10.36744/9788366519657.01 [dostęp 11.10.2024].
Braun Kazimierz (1998), Wobec przestrzeni teatralnej, w: Teatr w miejscach nieteatralnych, red. J. Tyszka, Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, s. 81–104.
Chaudhuri Una (1997), Staging Place: The Geography of Modern Drama, Ann Arbor: The University of Michigan Press.
Chaudhuri Una (2002), Land/Scape/Theory, w: Land/Scape/Theater, red. E. Fuchs, U. Chaudhuri, Ann Arbor: University of Michigan Press, s. 11–29.
Cresswell Tim (2015), Place. An Introduction (Second Edition), Malden–Oxford–Chichester: Wiley-Blackwell.
Ćwikła Małgorzata (2016), Krajobraz teatralny Szwajcarii – ujęcie organizacyjne, w: System organizacji teatrów w Europie, red. K. Prykowska-Michalak, Warszawa: Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego, s. 143–157.
Daniels Stephen, Cosgrove Denis (1997), Spectacle and text: Landscape metaphors in cultural geography, w: Place/Culture/Representation, red. J. Duncan, D. Ley, London–New York: Routledge, s. 57–77.
Certeau Michel de (2008),Wynaleźć codzienność. Sztuki działania, przeł. Katarzyna Thiel--Jańczuk, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Dobiasz-Krysiak Maja (2023), Wydeptywanie geografii działania. O praktykach badawczych Interdyscyplinarnej Placówki Twórczo-Badawczej „Pracownia”, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3, s. 300–312, DOI: https://doi.org/10.36744/k.1718 [dostęp 10.10.2024].
Działek Jarosław (2021), Geografia sztuki. Struktury przestrzenne zjawisk i procesów artystycznych, Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej, Uniwersytet Jagielloński w Krakowie.
Escher Anton (2006), The Geography of Cinema – A Cinematic World, „Erdkunde”, nr 4, s. 307–314, https://www.erdkunde.uni-bonn.de/article/view/2570/2559 [dostęp 9.10.2024].
Fuchs Elinor (1996), Another Version of Pastoral, w: E. Fuchs, The Death of Character. Perspectives on Theater after Modernism, Bloomington–Indianapolis: Indiana University Press, s. 92–107, DOI: https://doi.org/10.2307/j.ctt2005s83.9.
Gregory Derek, Johnston Ron, Pratt Geraldine, Watts Michael J., Whatmore Sarah [red.] (2009), The Dictionary of Human Geography (5th Edition), Malden–Oxford–Chichester: Wiley-Blackwell.
Hasiuk Magdalena (2020), Etos i utopia w działaniach Teatru Węgajty, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 3, s. 226–236.
Hasiuk Magdalena (2024), Od antropologii teatru do antropologii lasu. O pewnym rozumieniu Teatru Węgajty jako teatru antropologicznego, „Pamiętnik Teatralny”, nr 2, s. 137–162, DOI: https://doi.org/10.36744/pt.1552 [dostęp 11.10.2024].
Interdyscyplinarna Placówka Twórczo-Badawcza „Pracownia” (1982), Geografia działania, w: Sztuka otwarta. Parateatr II: działania integracyjne, red. E. Dawidejt-Jastrzębska, Wrocław: Zjednoczone Przedsiębiorstwa Rozrywkowe, Ośrodek Teatru Otwartego „Kalambur”, s. 64–65.
Jałowiecki Bohdan (2009), Magia miejsc, w: Fenomen genius loci. Tożsamość miejsca w kontekście historycznym i współczesnym (Materiały konferencji zorganizowanej przez Muzeum Pałac w Wilanowie, Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, grudzień 2007), red. B. Gutowski, Warszawa: Muzeum Pałac w Wilanowie, s. 9–14.
Konończuk Elżbieta (2017), Utekstawianie miejsc jako forma praktykowania historii ratowniczej. Przykład Podlasia, w: Geograficzne przestrzenie utekstowione, red. B. Karwowska, E. Konończuk, E. Sidoruk, E. Wampuszyc, Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, s. 73–94, http://hdl.handle.net/11320/11419 [dostęp 15.10.2024].
Kornaś Tadeusz (2003), starogrecka wieś gardzienice, „Didaskalia”, nr 57, s. 30–35, https://archiwum.didaskalia.pl/57 kornas.htm [dostęp 10.10.2024].
Kozień-Woźniak Magdalena (2018), Miejsce teatralne dla otwartej wspólnoty, w: Integracja sztuk wszelkich w XXI wieku. Architektura teatru, red. G. Rzepecki, Bydgoszcz: Wydawnictwa Uczelniane Uniwersytetu Technologiczno-Przyrodniczego, s. 77–83, https://dlibra.pbs.edu.pl/publication/1312 [dostęp 11.10.2024].
Latawiec Krystyna (2014), Nie-miejsca jako przestrzeń intensywnych interakcji: kilka przykładów z teatru, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria”, t. 14, s. 109–121.
Lech Jan (2016), Sceniczna mowa dźwięku. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim, „Ruch Muzyczny”, nr 2, s. 31–32.
Libura Hanna (1990), Percepcja przestrzeni miejskiej, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Instytut Gospodarki Przestrzennej.
Lisowski Andrzej (2003), Koncepcje przestrzeni w geografii człowieka, Warszawa: Uniwersytet Warszawski, Wydział Geografii i Studiów Regionalnych.
Malarski Ryszard, Błażejewska Anna [red.] (2009), Nowy Teatr, Nowe Miejsce. Koncepcje architektoniczne siedziby Nowego Teatru (katalog pokonkursowy), Warszawa: Nowy Teatr.
Marranca Bonnie (1996), Ecologies of Theater. Essays at the Century Turning, Baltimore–London: The Johns Hopkins University Press.
Massey Doreen (2000), The conceptualization of place, w: A Place in the World? Places, Cultures and Globalization, red. D. Massey, P. Jess, Oxford: Oxford University Press, s. 45–85.
Moretti Franco (1998), Atlas of the European novel. 1800–1900, London–New York: Verso.
Niedurny Katarzyna, Morawski Piotr (2023), Teatr wzmacniający. Rozmowa z Anką Herbut, Pawłem Kulką, Justyną Lipko-Konieczną i Anną Rochowską, „Dwutygodnik”, nr 352, https://www.dwutygodnik.com/artykul/10524-teatr-wzmacniajacy.html [dostęp 27.09.2024].
Ostrowska Joanna (2014), „Teatr może być w byle kącie”. Wokół zagadnień miejsca i przestrzeni w teatrze, Poznań:Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Pavis Patrice (1998), Słownik terminów teatralnych, przeł. S. Świontek, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Power Cormac (2008), Presence in Play. A Critique of Theories of Presence in the Theatre, Amsterdam–New York: Rodopi, DOI: https://doi.org/10.1163/9789401205719.
Ratajczak Dobrochna (1975), Z problemów geografii teatru, w: Biografia – geografia – kultura literacka, red. J. Ziomek, J. Sławiński, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, s. 219–247.
Relph Edward (1976), Place and Placelessness, London: Pion.
Relph Edward (2016), Afterword, w: Place and Placelessness Revisited, red. Robert Freestone, Edgar Liu, New York–Abingdon: Routledge, s. 269–271, DOI: https://doi.org/10.4324/9781315676456.
Rembowska Krystyna (2013), Kultura w badaniach geograficznych, w: K. Rembowska, Geografia w ujęciu humanistycznym. Wybór prac Krystyny Rembowskiej, red. A. Suliborski, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 189–207.
Richling Andrzej (2009), Perspektywy rozwoju ekologii krajobrazu, „Problemy Ekologii Krajobrazu”, nr 23, s. 7–10.
Rogers Amanda (2012), Geographies of the Performing Arts: Landscapes, Places and Cities, „Geography Compass”, nr 2, s. 60–75, DOI: https://doi.org/10.1111/j.1749-8198.2011.00471.x.
Rybicka Elżbieta (2014), Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków: Universitas.
Schuquel Maurílio Bertazzo (2021), Landscape as Operational Notion in the Performing Arts, „Revista Brasileira de Estudos da Presenc¸a vert Brazilian Journal on Presence Studies”, nr 2, s. 1–20, DOI: https://doi.org/10.1590/2237-266099932 [dostęp 10.10.2024].
Taylor Diana (2018), Performans, przeł. M. Borowski, M. Sugiera, Kraków: „Universitas”.
Tuan Yi-Fu (1987), Przestrzeń i miejsce, przeł. A. Morawińska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
Ubersfeld Anne (1981), Lire le théâtre 2. L’école du spectateur, Paris: Éditions sociales.
Ubersfeld Anne (2002), Czytanie teatru I, przeł. J. Żurowska,Warszawa:Wydawnictwo Naukowe PWN.
Uhlig Wiktor (2020), Ekologia czy oikologia?, „Teatr”, nr 9, s. 48–52, https://teatr-pismo.pl/7851-ekologia-czy-oikologia/ [dostęp 11.10.2024].
Walmsley D. Jim, Lewis Gareth J. (1997), Geografia człowieka. Podejścia behawioralne, przeł. E. Nowosielska, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Netografia:
Główny Urząd Statystyczny – Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl [dostęp 14.10.2024].
Jak do nas trafić? Info dojazdowe zaktualizowane 08.11.2023 – Teatr Węgajty, https://teatrwegajty.eu/kontakt/jak-do-nas-trafic/ [dostęp 21.10.2024].
OPT Gardzienice, https://web.archive.org/web/20150308153806/http://www.gardzienice.org/news/id/1.html [dostęp 27.09.2024].
Wskazówki dojazdu – rozkład jazdy, Ośrodek Praktyk Teatralnych „Gardzienice”, https://gardzienice.org/wp-content/uploads/2021/04/Wskazowki-dojazdurozklad-jazdy.pdf [dostęp 21.10.2024].
Międzydziedzinowa Szkoła Doktorska.Uniwersytet Warszawski https://orcid.org/0000-0003-4229-9509
Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Artykuły opublikowane w czasopiśmie "Białostockie Studia Literaturoznawcze" na platformie należącej do Uniwersytetu w Białymstoku są udostępniane na licencji CC-BY-SA 4.0 (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0)
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych pod następującymi warunkami:
1) uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji na tych samych warunkach, 2) wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.
Uniwersytet w Białymstoku zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi w Białymstoku na wykorzystanie dzieła.
