Literackie trajektorie pamięci. Wokół „Matki Makryny” Jacka Dehnela i recepcji jej bohaterki

Krzysztof Andruczyk

Wydział Filologiczny. Uniwersytet w Białymstoku
https://orcid.org/0000-0003-3156-7117


Abstrakt

W artykule poddano analizie powieść Matka Makryna Jacka Dehnela w kontekście literackiej recepcji jej tytułowej bohaterki – fałszywej zakonnicy unickiej, która w XIX wieku przeniknęła do zbiorowej wyobraźni odbiorców kultury polskiej pod postacią narodowej męczennicy. Autor stawia tezę, że wieloletnia obecność Makryny Mieczysławskiej w literaturze polskiej i dyskursach historycznoliterackich jest historią zawłaszczenia głosu rzekomej mniszki przez autorów męskich i modelowania jej doświadczenia zgodnie z horyzontami oczekiwań odbiorców. Powieść Jacka Dehnela zostaje w tym kontekście odczytana jako polemiczny dialog z wcześniejszymi interpretacjami historii Makryny, a także jako metarefleksja autora nad procesami poznania historycznego i hermeneutycznymi możliwościami fikcji literackiej oraz pisarskiej empatii.

Słowa kluczowe:

współczesna polska powieść historyczna, fikcja literacka, Jacek Dehnel, Matka Makryna, powieść postmodernistyczna

Andruczyk Krzysztof (2019), Współczesny apokryf. Recepcja dziejów polskiego romantyzmu w „Matce Makrynie” Jacka Dehnela, w: Romantyzm w literaturze i kulturze po 1989 roku. Mapowanie recepcji, red. D. Zawadzka, K. Andruczyk, M. Dudzińska i M.J. Roman, Sejny: Wydawnictwo Pogranicze, s. 57–80.

Andruczyk Krzysztof (2023), „I na rozstajach obłędni prorocy...”. Dialog z historią i mitologią polskiego romantyzmu w dramacie „Makryna” Antoniego Waśkowskiego, „Ruch Literacki”, z. 2, s. 207–230.

Bagłajewski Arkadiusz (2025), Demaskacja i empatia. „Matka Makryna” Jacka Dehnela (w kontekście romantycznej legendy o męczennicy), „Pamiętnik Literacki”, z. 1, s. 83–101.

Całek Anita (2016), Biografia jako reprezentacja, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica”, nr 4, s. 25–41.

Całek Anita (2018), Narracje w biografiach fikcyjnych – gra wyobraźni i lęku, „Horyzonty Wychowania”, nr 17, s. 57–70.

Corbin Alain (2020), Wpływ religii, w: Historia ciała, t. 2, red. A. Corbin, przeł. K. Belaid i T. Stróżyński, Gdańsk: słowo/obraz terytoria, s. 47–77.

Dehnel Jacek (2014), Matka Makryna, Warszawa: Wydawnictwo W.A.B, s. 393–399.

Derrida Jacques (2011), Przemoc litery: od Rousseau do Levi-Straussa, w: J. Derrida, O gramatologii, przeł. B. Banasiak, Łódź: Wydawnictwo Oficyna, s. 145–190.

Eco Umberto (1999), Falsyfikaty i fałszerstwa (z tomu „Granice interpretacji”), w: U. Eco, Czytanie świata, przeł. M. Woźniak, Kraków: Wydawnictwo Znak, s. 24–64.

Janion Maria (1996), Zmierzch paradygmatu, w: M. Janion, Czy będziesz wiedział, co przeżyłeś, Warszawa: Wydawnictwo Sic!, s. 5–36.

Kuciel-Frydryszak Joanna (2023), Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa: Wydawnictwo Marginesy.

Konończuk Elżbieta (2008), W poszukiwaniu dostępu do przeszłości. O powieściach warsztatowych Hanny Malewskiej i Jacka Bocheńskiego, Białystok: Trans Humana.

Krystek Jędrzej (2022), Makryna Mieczysławska w utworach i dokumentach polskiego romantyzmu, Poznań: https://bip.amu.edu.pl/ data/assets/pdf file/0036/393975/Krystek-Jedrzej rozprawa-doktorska.pdf [dostęp 01.02.2025].

Kuziak Michał (2020), Anhelli Słowackiego – efekt lektury Mickiewiczo-logicznej, „Prace Filologiczne. Literaturoznawstwo”, nr 10(13), s. 51–66.

Lejeune Paul, Pakt autobiograficzny, w: P. Lejeune, Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii, przeł. W. Grajewski i in., red. R. Lubas-Bartoszyńska, Kraków: Universitas, s. 21–56.

Łebkowska Anna (1994), Fikcja jako możliwość. Z przemian prozy XX wieku, Kraków: Universitas.

Łebkowska Anna (2003), Narracja biograficzna w fikcji, „Teksty Drugie”, nr 2–3, s. 28–40.

Łebkowska Anna (2010), O pragnieniu empatii w prozie polskiej XX i początku XXI wieku, w: A. Łebkowska, Empatia. O literackich narracjach przełomu XX i XXI wieku, Kraków 2010, s. 37–62.

Łempicki Zygmunt (1966), Romantyczne odczucie świata, w: Z. Łempicki, Renesans, oświecenie, romantyzm i inne studia z historii kultury, Wrocław: Książnica Polska, s. 151–164.

Maj Krzysztof M. (2015), Czas światoodczucia. Imersja jako nowa poetyka odbioru, „Teksty Drugie”, nr 3, s. 368–394.

Maj Krzysztof M. (2019), Światotwórstwo w fantastyce. Od przedstawienia do zamieszkiwania, Kraków: Universitas.

Nycz Ryszard (1995), Intertekstualność i jej zakresy: Teksty, gatunki, światy, w: R. Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Kraków: Universitas, s. 79–109.

Opowiadanie Makryny Mieczysławskiej, xieni bazylianek mińskich o ich siedmioletniem prześladowaniu za wiarę przez x. Maksymiliana Ryłłę, x. Aleksandra Jełowickiego, x. Alojzego Leitnera spisane w klasztorze Trojeckiej Góry w Rzymie między 6 listopada a 6 grudnia 1845 roku, Paryż 1846: Księgarnia Katolicka Polska.

Pankowski Marian (1981), Nasz Julo czerwony, w: M. Pankowski, Nasz Julo czerwony i siedem innych sztuk, Londyn: Oficyna Poetów i Malarzy, s. 197–234.

Pigoń Stanisław (1920), List Makryny Mieczysławskiej, „Pamiętnik Literacki”, nr 17/18/1/4, s. 148–152.

Rosenwein Barbara H. (2015), Obawa a emocje w historii, „Teksty Drugie”, nr 1, s. 358–391.

Rosner Katarzyna, Współczesne stanowiska narratywistyczne w filozofii historii a problem relatywizmu. Hayden White, David Carr, w: K. Rosner, Narracja, tożsamość i czas, Kraków: Universitas, s. 75–100.

Rudaś-Grodzka Monika (2013), Sfinks słowiański i mumia polska, Warszawa: Wydawnictwo IBL PAN, s. 300–307.

Rynkowski Roman (1994), „Rozmowa z matką Makryną” – genezyjska krucjata przeciw systemom literackim, w: Słowacki mistyczny. Rewizje po latach, red. A. Fabianowski i E. Hoffmann-Piotrowska, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego, s. 117–124.

Sikorska-Krystek Aleksandra, Krystek Jędrzej (2020), Źródła ze zbiorów Biblioteki Kórnickiej do historii Makryny Mieczysławskiej, „Pamiętnik Literacki”, z. 3, s. 179–192.

Słowacki Juliusz, (1952), Rozmowa z matką Makryną, z rękop. Muzeum Czartoryskich wydał S. Pigoń, odb. „Pamiętnika Literackiego” z. 3/4, s. 1059–1088.

Smolikowski Paweł (1895–1896), Historia Zgromadzenia Zmartwychwstania Pańskiego, t. 3–4, Kraków: Spółka Wydawnicza Polska.

Szajnert Danuta (2021), Mutacje apokryfu, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Szewczyk Joanna (2019), Kilka uwag o narracjach herstorycznych w prozie polskiej ostatnich lat, „Ruch Literacki”, z. 4, s. 403–420.

Tabaszewska Justyna (2013), Od literatury jako medium pamięci do poetyki pamięci, „Pamiętnik Literacki”, z. 4, s. 53–72.

Tokarczuk Olga (2006), Lalka i perła, Kraków: Wydawnictwo Literackie.

Uniłowski Krzysztof (2012), Kiedy powieść historyczna staje się metaliteraturą, „FA-art”, nr 1–2, s. 28–40.

Urban Jan (1923), Makryna Mieczysławska w świetle prawdy, Kraków: Nakładem „Przeglądu Powszechnego”.

Urban Jan (1934), Pokłosie pracy o Mieczysławskiej, „Przegląd Powszechny”, t. 202, s. 274–287.

Walas Teresa (2002), „Zmierzch paradygmatu” – i co dalej?, w: Jan Błoński... i literatura XX wieku, red. M. Sugiera, R. Nycz, Kraków: Universitas, s. 239–268.

White Hyden (2000), Poetyka pisarstwa historycznego, red. E. Domańska, M.Wilczyński, Kraków: Universitas.

Wójtowicz-Zając Agnieszka (2016), Wehikuły czasu, w: Skład osobowy. Szkice o prozaikach współczesnych, red. A. Nęcka, D. Nowacki, J. Pasterska, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, s. 173–199.

Wszołek Jan (1977), Irena Julia Makryna Mieczysławska, w: Internetowy polski słownik biograficzny, https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/irena-julia-makrynamieczyslawska [dostęp 12.02.2025 r.].

Zakrzewski Bogdan (1994), Mickiewicz i Matka Makryna Mieczysławska, w: B. Zakrzewski, „Spowiednicy” Mickiewicza i Fredry, Wrocław: Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki Wrocławskiej, s. 5–43.

Żarnecka Paulina (2022), Męczennica polskości i jej admiratorzy. Krytyka tradycyjnego modelu patriotyzmu w „Matce Makrynie” Jacka Dehnela, „Wielogłos”, nr 3(53), s. 173–193.

Pobierz

Opublikowane
2025-08-15



Krzysztof Andruczyk 
Wydział Filologiczny. Uniwersytet w Białymstoku https://orcid.org/0000-0003-3156-7117



Licencja

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.

Artykuły opublikowane w czasopiśmie "Białostockie Studia Literaturoznawcze" na platformie należącej do Uniwersytetu w Białymstoku są udostępniane na licencji CC-BY-SA 4.0  (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0)

Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych pod następującymi warunkami:

1) uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji na tych samych warunkach, 2) wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.

Uniwersytet w Białymstoku zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).

Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi w Białymstoku na wykorzystanie dzieła.