Nekroperformans w Pińskiem. "Czercza mogiła" Kraszewskiego
Abstrakt
Artykuł stanowi propozycję interpretacji powieści Józefa Ignacego Kraszewskiego Czercza mogiła. Przedstawiona w utworze z 1855 roku historia Samuela Hawnula – z centralnym wydarzeniem rozkopywania wzgórza kryjącego w sobie starodawny grób – rozpatrywana jest w kontekście zainteresowań nowej humanistyki szczątkami ludzkimi, ich potencjalną sprawczością, wpływem na środowisko i życie społeczne. Obraz martwego ciała jako materialny ślad tajemniczych wydarzeń z przeszłości stanowi swego rodzaju archiwum lokalnej pamięci szlachty i chłopów pozostających pod jej władzą. Różne wersje legendy o pochodzeniu tytułowej mogiły zostały przez Kraszewskiego wykorzystane jako tworzywo narracyjne utworu, który w finale przekształca się w niesamowitą opowieść grozy. W ten sposób miejsce akcji zyskało na znaczeniu w literackiej promocji regionu, który znalazł się na szlaku krajoznawczo-historycznych podróży pisarza.
Słowa kluczowe:
powieść polska XIX wieku, realizm, fantastyka grozy, legenda, Józef Ignacy KraszewskiBibliografia
Budrewicz Tadeusz (2023), Dialektyka wróg – rodzina. O „Sąsiadach” Józefa Ignacego Kraszewskiego i Marii Sadowskiej, „Czytanie Literatury. Łódzkie Studia Literaturoznawcze”, nr 12, s. 53–67.
Domańska Ewa (2017), Nekros. Wprowadzenie do ontologii martwego ciała, Warszawa: PWN.
Domańska Ewa (2018), Gleba cmentarna jako dziedzictwo, w: Dziedzictwo we współczesnym świecie. Kultura, natura, człowiek, red. A. Marciniak, M. Pawleta, K. Kajda, Kraków: Universitas, s. 73–87.
Domańska Ewa (2018), Nekrohumanistyka, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, nr 4, s. 321–329.
Gall Alfred (2008), Gawęda jako medium literackie polityki pamięci: „Pamiątki Soplicy” Henryka Rzewuskiego. „Słupskie Prace Filologiczne”, nr 6, s. 5–17.
Jakubowski Melchior (2014), Wyznaczanie granic własnościowych w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej oraz ich trwanie w krajobrazie na przykładzie dóbr kamedułów wigierskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. 62, nr 1, s. 19–35.
Janion Maria (2008), Upiór z Upity. Wobec milczenia trupa, w: Śmierć Mickiewicza. Teksty i rozmowy w Roku Mickiewiczowskim, red. K. Czeczot i M. Zielińska, Warszawa: Fundacja Akademia Humanistyczna, IBL PAN, s. 142–172.
Konończuk Elżbieta (2004), „Czercza mogiła” – rzecz o archeologii pamięci, w: Obrazy kultury polskiej w twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego, red. B. Czwórnóg-Jadczak, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 141–147.
Kraszewski Józef Ignacy (1985), Wspomnienia Wołynia, Polesia i Litwy, przygotował do druku i wstępem poprzedził S. Burkot, Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza.
Kraszewski Józef Ignacy (1991), Czercza mogiła, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie. [Pierwodruk: „Nowiny” 1855, nr 1–16. Wyd. osobne: Lwów 1855].
Kubacki Wacław (1960), „Popas w Upicie”, „Ruch Literacki”, z. 1–2, s. 28–38.
Lewestam Fryderyk Henryk (1856), „Czercza mogiła”. Powieść przez J. I. Kraszewskiego, „Gazeta Codzienna”, nr 96.
Lul Marcin (2014), Wokół „Ładowej pieczary”. Kraszewski i Słowianie, „Волинь-Жито-мирщина”, 25, s. 202–214.
Maciejewski Marian (1977), Poetyka – gatunek – obraz. W kręgu poezji romantycznej, Wrocław: PAN IBL.
Mokranowska Zdzisława (2014–2015), „Czercza mogiła” Józefa Ignacego Kraszewskiego – w stronę modyfikacji genologicznej, w: Kraszewski i nowożytność. Studia, idea i układ tomu J. Ławski, red. A. Janicka. K. Czajkowski, Ł. Zabielski. Białystok: Książnica
Podlaska im. Łukasza Górnickiego, Wydział Filologiczny Uniwersytetu w Białymstoku, Wydawnictwo Prymat, s. 497–508.
Oliskiewicz-Krzywicka Anna (2012), Spory graniczne w XVIII wieku i ich wpływ na zmiany kształtu granic, „Przegląd Geodezyjny”, nr 3, s. 8–14.
Pilarczyk Piotr (2020), Trybunał Koronny i jego palestra w powieści „Maleparta” J. I. Kraszewskiego, w: O historii adwokatury w Polsce i na świecie. W siedemdziesiątą rocznicę powstania Izby Adwokackiej w Łodzi, red. D. Wiśniewska, M. Rakowski, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 59–80.
Rudkowska Magdalena (2002), Tradycje gotyckie w twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego, w: Wokół gotycyzmów. Wyobraźnia, groza, okrucieństwo, red. G. Gazda, A. Izdebska, J. Płuciennik, Kraków: Universitas, s. 279-285.
Sajewska Dorota (2016), Nekroperformans. O sprawczym działaniu szczątków w polskiej pamięci kulturowej, „Teksty Drugie”, nr 6, s. 387–405.
Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej (1924), t. 8: Województwo poleskie, Warszawa: GUS.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich (1883), red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, t. 4, Warszawa: Nakładem W. Walewskiego, Druk. „Wieku”.
Szulc Dominik (2021), Co i w jakim celu umieszczano w kopcach granicznych, czyli jak odróżnić je od kurhanów grzebalnych?, w: Realne i wyobrażone granice i rubieże Wielkiego Księstwa Litewskiego, red. D. Michaluk, Ciechanowiec: Muzeum Rolnictwa im. ks. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu, Archiwum Główne Akt Dawnych, s. 173–206.
Tyszkiewicz Eustachy hr. (1837), Wiadomość o kurhanach, „Tygodnik Petersburski” , nr 94.
Zawadzka Danuta (2013), Lelewel i Mickiewicz. Paralela, Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Zawodziński KarolWiktor (1963), Opowieści o powieści, oprac. Cz. Zgorzelski, Kraków: Wydawnictwo Literackie.
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Na tych samych warunkach 4.0 Miedzynarodowe.
Artykuły opublikowane w czasopiśmie "Białostockie Studia Literaturoznawcze" na platformie należącej do Uniwersytetu w Białymstoku są udostępniane na licencji CC-BY-SA 4.0 (Uznanie autorstwa-Na tych samych warunkach 4.0)
Tym samym wszyscy zainteresowani są uprawnieni do korzystania z utworów opublikowanych pod następującymi warunkami:
1) uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnianym utworem informacji o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji na tych samych warunkach, 2) wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej do tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny.
Uniwersytet w Białymstoku zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
Autor zachowuje prawa majątkowe, ale udziela zgody Uniwersytetowi w Białymstoku na wykorzystanie dzieła.
